CopyLeft (2): Farklı Lisansların Karşılaştırılması

Belirtilmesi gereken bir diğer konu da, sitenizi CC lisanslarından biri ile lisanslamanızın, CC'nin kurumsal anlamda sizinle herhangi bir ilişkiye girdiği (ya da yarın herhangi bir uyuşmazlık durumunda gireceği) anlamına gelmediği. CC'nin misyonu; gerekli hukuki alt yapıya ya da mali imkana sahip olmadığı için sitesinin içeriğini koruyacak profesyonel bir kontrat ya da lisans yaz(dır)amayacak olan insanlara, farklı amaçlara uygun farklı lisanslar sunmak. Yani, siz CC lisanslarından beğendiğiniz birini Türkçe'ye çevirip, sitenizde CC'nin lafını dahi etmeden o metni kullansanız, içeriğiniz tamamen aynı şartlarla korunmuş olur. (Tabii CC'nin lisans metinlerinin telif hakkı yine CC'ye aittir, ama verdiğim örnek ile ne demek istediğim açık. Zaten aynen kullanılsa bile, site yine de aynı şartlarla korunmuş olur. Konu tamamen münferid bir telif hakkı ihlali olur o kadar.)

Diğer yandan, burada sunacaklarım elbette bir fikir verme amacıyla hazırlanmış özet bilgiler. Spesifik durumlarınız için bir avukata danışmanız, bu gibi durumlarda her zaman en doğru yoldur. Çünkü sitesini copyleft bir lisansla lisanslayan birinin içeriğini kullanmanız ve bu kişinin sitesinde içeriğini paylaşıma açtığını söylemesine rağmen size dava açması durumunda (olmaz demeyin, olur olur...), bulunduğunuz ülkede kontrat hukuku bu konuda mevcut telif hakları yasasını (default rules) aşamıyorsa (supercede), bütün bu aşağıdakiler hiçbir şey ifade etmeyebilir!

Önemli olabilecek bir diğer husus da, size dava açılabilecek bölgede, aşağıdaki lisansların kontrat yasası kapsamında mı, yoksa telif hakları yasası kapsamında mı değerlendirileceğini öğrenmeniz. Çünkü, lisanslar kimi bölgelerde kontrat olarak değerlendirilmediğinden, davanız bir telif hakları ihlali davası olarak görülebilir.

Daha önce de belirttiğim gibi, bütün bunları bilseniz de, kendi spesifik durumunuz için yapacağınız en iyi şey, son olarak yine bir avukata danışmaktır. Çünkü hukuk, bölgelere göre farklılık gösterebilen ve davanın durumuna göre son derece kompleks bir hal alabilen bir disiplin.

GNU Lisansları

GNU GPL

GNU GPL, GNU General Public Licence (GNU Genel Halk Lisansı) ifadesinin kısaltılmış hali. Bu lisans, Richard Stallman tarafından ilk olarak 1989 yılında kaleme alındı. Hal-i hazırdaki ikinci versiyonu ise 1991 yılında yazıldı. GNU GPL, burada inceleyeceğimiz lisanslar arasında, yazılımlar için hazırlanmış olan tek lisans. (Sadece copyleft tarihinde önemli bir yeri olduğu için değiniyorum.)

Bir yazılımcının GNU GPL ile lisansladığı bir yazılımı bir başkası değiştirebilir, geliştirebilir ve hatta - kaynağını açık bırakmak kaydı ile - çoğaltıp ücretli ya da ücretsiz olarak dağıtabilir. Aslolan her zaman yazılımın kodunun açık durumda ve aynı haklarla bir sonraki kullanıcıya aktarılmasıdır. Yani, yazılımı satan kişilerin, alıcılarla, alıcıların yazılım üzerindeki haklarını kısıtlayıcı mahiyette herhangi bir satış anlaşması içerisine girmeye hakları yoktur.

GFDL

GNU FDL olarak da kısaltılır. GNU General Free Documentation Licence (GNU Genel Özgür Belgeleme Lisansı) anlamına gelir. GNU GPL'ye benzer özelliklerde, ancak ona göre daha yeni bir lisanstır. Metin bazlı içeriklere yönelik tasarlanmıştır. İlk kez, Creative Commons kurulmadan 1 sene kadar önce, 2000 yılının Mart ayında kaleme alınmıştır. Son versiyonu (v1.2) ise 2002 yılının Kasım ayında yazılmıştır. Şu anda, internette GFDL lisansının en büyük ve başarılı kullanıcısı Wikipedia.

Bir yazarın GFDL ile lisansladığı yazılarını, sitesini aynı lisansla lisanslayan bir başkası değiştirebilir, geliştirebilir ve hatta ticari olarak da kullanabilir. Blogunuzu GFDL ile lisanslamanız durumunda, herhangi bir ziyaretçiniz, detaylarina girmeyeceğim belli şartları yerine getirmek kaydıyla yazılarınızı kitaplaştırıp satabilir de... Bu ticari kullanım opsiyonu nedeniyle, GFDL ile lisanslanan bir siteye, ticari olmasa bile, telif hakkı bir başkasına ait olan bir tek kelime dahi yazmak doğru olmaz. Çünkü üçüncü şahıs durumunda olan bir kullanıcının bu içeriği ticari olarak kullanma hakkı her zaman vardır.

Creative Commons Lisansları

Creative Commons lisansları, 4 kriter esas alınarak oluşturulmuştur:

- Akreditasyon (by): Çalışmanın kimin tarafından yapılmış olduğunun belirtilmesi.
- Ticari kullanım (nc): Çalışmanın ticari siteler tarafından alıntılanamaması.
- Paylaşım (sa): Çalışmanın, içeriğini paylaşmayan siteler tarafından alıntılanamaması.
- Türetilme (nd): Çalışmanın başkalarınca değiştirilmesinin engellenmesi.

Akreditasyon, yani çalışmanın kime ait olduğunun belirtilmesi ve orijinal çalışmaya link verilmesi şartı, aşağıdaki her CC lisansınca zorunlu tutuluyor. Farklılıklar ise, diğer 3 konuda kendini gösteriyor.

Sitenizi aşağıdaki lisanslardan hangisiyle lisanslarsanız lisanslayın, sitenizden alıntı yapacak olan kişi ya da kuruluşların sizden izin istemesine gerek kalmaz. Lisans şartları çerçevesinde içeriğinizi kullanabilirler. Ancak daha fazlasını yapmaya ihtiyaçları varsa, sizden özel olarak izin istemeleri gerekir.

1- Attribution Non-commercial Share Alike (by-nc-sa)

Türkçe bloglarda en çok kullanılan CC lisansıdır. Bu lisans ile sitenizi lisanslamanız durumunda, ticari siteler sitenizden alıntı yapamaz. Ticari olmayanlar ise, ancak 'paylaşım prensibini uygulamakta iseler' sitenizdeki yazıları ya da diğer dökümanları kullanabilirler. Alıntıladıkları çalışmalarınızı değiştirmeye de hakları vardır. Örneğin, sitenizi bu lisans ile lisanslamanız durumunda, yazdığınız 500 kelimelik bir makaleyi 700 kelimelik yeni bir makale olarak başka bir yerde okuyabilirsiniz. Bu 'başka yer', tamamen zıt görüşte olduğunuz ticari olmayan bir dernek de olabilir.

(Bu durum, her tür copyleft lisans için geçerli. Örneğin, dijital bir sanat eserinizi copyleft bir sanat lisansı ile lisanslamanız durumunda, eserinizi - aynı ya da değiştirilmiş şekilde - pek hazzetmediğiniz bir kurumun sitesinde ya da broşüründe görebilirsiniz.)

2- Attribution Non-commercial (by-nc)

Yukarıdaki lisans ile çok yakın şartlara sahiptir. Tek farkı, alıntı yapmak isteyen sitede, 'paylaşım' şartının aramıyor olmasıdır.

3- Attribution Share Alike (by-sa)

Bu lisans da 1 no'lu başlıktaki lisans ile çok yakın şartlara sahiptir. Tek farkı, alıntı yapmak isteyen sitede 'ticari olmama' şartının aranmıyor olmasıdır.

4- Attribution (by)

Bu lisansın bir numaralı başlıktaki lisanstan iki farkı var. Bu iki fark, alıntı yapmak isteyen sitede, 'paylaşım' ve 'ticari olmama' şartlarının aranmıyor olmasıdır. Bir başka deyişle, bu lisans çerçevesinde, herkes kaynak göstermek şartıyla içeriğinizi alıntılayabilir. Tabii bu içeriği değiştirebilir ya da genişletebilir de.

5- Attribution Non-commercial No Derivatives (by-nc-nd)

Bu lisans yukarıdaki dört lisanstan biraz farklı. Dahası, içeriğinin kullanımı konusunda hassas olanlar için, 6 CC lisansı içerisinde en uygun olanı. Zira, bu lisans, sitenizden alıntı yapanlara, içeriğinizi (örneğin, bir yazı yazmışsanız, cümlelerinizi) değiştirme hakkı vermez. İçeriğiniz ticari amaçla da kullanılamaz. Alıntı yapmak isteyen sitede 'paylaşım' şartı da aranmaz.

6- Attribution No Derivatives (by-nd)

Bu lisans da yukarıdaki (5 no'lu) lisans gibidir. Tek farkı, alıntı yapmak isteyen sitede 'ticari olmamak' gibi bir şart aranmıyor olmasıdır.

Public Domain Lisansı

Sitenizden alıntı yapmak isteyen kişilerin kimliği, sitelerinin ticari olup olmaması, çalışmalarınızı değiştirmeleri ya da sizi kaynak gösterip göstermeyecekleri umrunuzda değilse, yukarıdakilerin hiçbirine kafa yormayıp sitenizin 'public domain', yani 'halkın malı' olduğunu belirtebilirsiniz.

Sonuç

Bütün bunlardan sonra, Derin Sular'ın neden yukarıdaki lisanslardan biriyle lisanslanmayıp, tüm haklarını saklı tutan bir site olmasını tercih ettiğimi düşünmüş olabilirsiniz.

Öncelikle belirtmek isterim ki, GNU ya da CC ile pek bir problemim yok. Hele CC ile hiçbir problemim yok diyebilirim. Hatta, yukarıdaki 5 no'lu CC lisansı olan 'by-nc-nd' ile lisansladığım sitelerim de var. (GNU felsefesine yönelik eleştirilerimi bir sonraki yazımda dile getireceğim.)

Ancak Türkiye'de durumun biraz farklı olduğunu düşünüyorum.

Herşeyden önce; sitelerinde copyleft, GNU ya da GPL gibi kavramlar kullanan insanlar dahi, bu kavramların ifade ettiği manaları yeterince bilmiyorlar. Creative Commons'ın sunduğu lisans türlerinin farkları konusunda da aynı şey geçerli.

Örneğin, bu konuyu en çok gündeme getiren bloglardan birinin yazarı, 'GPL mantığı içerisinde' hareket ettiğini söyledikten hemen sonra, "Ha, yazdığım bir metnin yarın Coca-Cola reklamında kullanılmasını istemiyorum. Bilmiyorum, çok şey mi istiyorum?" diyebiliyor. Böyle bir şey istemeye hakkı var elbette, ama bu yazının ilk bölümünü ve yukarıda yazılanları okuyanlar, bunun 'GPL mantığı içerisinde' bir tutum olmadığını anlamışlardır.

Bu gibi bilgi eksiklikleri nedeniyle, pek de hoş sayılmayacak hadiseler de yaşadım. Örneğin, Derin Sular dışındaki bir projede, sitesini yukarıdaki 1 no'lu CC lisansı ile lisanslayan bir sitenin içeriğinin bir kısmını alıp geliştirdim. Söz konusu lisansın kısacık özet sayfasındaki açıklamada da belirtildiği gibi, bu şekilde lisanslanan bir sitenin içeriği, belli şartların yerine getirilmesi suretiyle değiştirilerek ya da değiştirilmeden kullanılabilir. Ancak buna rağmen, söz konusu sitenin yöneticisi ve katkıda bulunan kimi çalışanlarının, izin almamış olmamı kibarca eleştirmelerinden başlayıp da beni ahlaksızlıkla suçlamalarına kadar varan pek çok bilgisizlik (ve maalesef haddini bilmezlik) izharıyla muhatap olmak zorunda kaldım.

Bütün bunlar şu anlama geliyor: Ben şu an sitemi 5 no'lu CC lisansı ile lisanslayacak olsam, bu durum, 'kağıt üzerinde' çok da büyük bir sorun teşkil etmez. Zira, yazdıklarımı birinin tutup da kendi bildiğine - değiştirerek ya da değiştirmeden - kitaplaştırıp satmasını ya da değiştirilmiş, alakasız bir yazıda imzamın bulunmasını, 'kağıt üzerinde' engellemiş olurum. Ama, yarın birinin bunlardan birini yapıp, sonra da 'Ama siz sitenizi Creative Commons ile lisanslamıştınız, hepsi aynı değil mi ki bunların?' demeye kalkması durumunda, kanunen hakkımı arayabilecek olsam da, ne mahkemelerle uğraşmak, ne de bu tür işlerle ve insanlarla muhatap olmak isterim.

Şu an zaten alıntı yapmak isteyenler bana siteden rahatça ulaşabiliyorlar. Genelde yazının tamamını değil, ama ilk iki paragrafını alıp, sonrasına link verebileceklerini söylüyorum. Bazıları da, sormadan, yazıları içinde de alıntı yapıyorlar, ama bunda da bir problem görmüyorum. Bu konuda çok hassas yayıncılardan dahi böyle bir rahatsızlık işitmedim zaten. Sonuçta, hakların saklı tutulmak istenmesinin temel nedeni, yazılardaki kimi ifadelerin, eleştiri ya da örnek verme amaçlı olarak başka yerlerde kullanılmasını engellemek değil.

Ticari kullanım ve paylaşım konusunda ise söyleyeceğim pek bir şey yok. Yazımı alıntılamak isteyen bir sitenin ya da kurumun ticari olup olmaması, ya da içeriği konusundaki tutumu beni açıkçası hiç ilgilendirmiyor. İşin doğrusu, aklıma bile gelmiyor bu ikisi.

Konunun, bu gibi 'ilke' ve 'etik' merkezli yönlerine bir sonraki yazıda değineceğim.

Ama bu bölümün sonunda, şu kadarını söylemekle yetineyim:

Yukarıdaki lisanslar, farklı öncelikleri olan insanlara farklı opsiyonlar sunuyor. İçlerinden kendiniz için en uygun olanı seçmeye çalışın elbette. Ancak doğru lisansı seçmenin yeterli çözüm olduğunu düşünmeyin.

COPYLEFT YAZI DİZİSİ

CopyLeft (1): Kısa Tarihçe
CopyLeft (2): Farklı Lisansların Karşılaştırılması
CopyLeft (3): Komünizm Vurgusu