Şapka Kanunu ve İdamlar [Aktaş]

Tanzimat'tan 12 Mart'a Kılık-Kıyafet ve İktidar, Cihan Aktaş:

Şapka giyiminin kanunlaşması, başta Erzurum olmak üzere çeşitli illerde tepkiyle karşılanmıştı. ... Şapka Kanunu çıkmadan bir gün önce de, 24-25 Kasım tarihlerinde Kayseri'de Şeyh Ahmed Efendi ve 4 arkadaşının yönlendirmesiyle büyük bir yürüyüş yapılmış, yürüyüşten sonra 300 sarıklı tutuklanmıştı. Bu olaylar üzerine gezici Ankara İstiklal Mahkemesi Kayseri'ye gelerek tutukluları yargılamış, sonunda Şeyh Ahmed Efendi ile 4 arkadaşı idama mahkum edilmişlerdi. Yine kanunun kabul tarihi olan 25 Kasım günü Sivas'ta şapka aleyhine duvarlara asılan adiş ve yazılar dolayısıyla da şehrin bütün muhtarları tutuklanmıştı. Gezici Ankara İstiklal Mahkemesi'nin baktığı dava sonucu suçsuzlukları anlaşılan muhtarlar beraar etmişlerdi. Ancak aynı suçtan dolayı Sivas ulemasından İmamzade Mehmet Necati Efendi ile Abdurrahman Efendi "Türkiye devletinin şeklini tebdil ve tağyir amacıyla halkı ayaklanmaya kışkırttığı ve suçları sabit olduğu" gerekçesiyle idama mahkum edilmişlerdi. Abdurrahman Efendi firar ettiğinden, İmamzade Mehmet Necati Efendi 28 Kasım günü idam edilmişti.

Benzeri olaylar Maraş ve Rize'de de görülmüştü. Maraş'ta Cami-i Kebir civarında toplanan halk "Şapka istemeyiz" diye bağırmışlardı. Olaya edilen müdahale sonunda bir çok kişi tutuklanmış, tutuklular "dini kıyam" ve "şapkaya muhalefet" suçundan yargılanmışlardı. Yargılama sonucu suçları sabit görülen İmam Molla İbrahim Efendi, Muhtar ve Bayraktar Hamdi Efendi, Hafız Mehmet Efendi, İnşallah-Maşallah lakaplı Ali Efendi ile Pekmezci Hacı Hüseyin Efendi idama mahkum olmuşlardı.

Rize'deki olayda ise halk, başlarında cami imamları olduğu halde hükümet konağına ve karakola karşı yürüyüşe geçmişti. Buradaki olaylar köylere kadar sirayet ederek 10 gün kadar sürmüştü. Olaylar sonucu 143 kişi tutuklanmış, Ankara İstiklal Mahkemesi tutukluları yargılamaya 12-13 Aralık 1925 tarihinde başlamıştı. 2 gün gibi kısa bir sürede yargılamayı bitiren Ankara İstiklal Mahkemesi, 14 Aralık 1925 günü 143 sanıktan 8'ini idama mahkum etmişti. 80 kişinin beraat ettiği davada 55 kişi ise çeşitli cezalara çarptırılmıştı.

...

İstiklal Mahkemesi istatistiklerine göre, Şapka Kanunu'nun yürürlüğe sokulduğu 2.5 ay içinde tam 57 kişi idam edilmiş, yüzlerce kişi de çeşitli hapis cezalarına çarptırılmıştı.

Aktaş, Cihan. [1991] 2005. Tanzimat'tan 12 Mart'a Kılık-Kıyafet ve İktidar. İstanbul: Kapı Yayınları.174-179.