1. Odaklandırma

Odaklandırma, insanların belli konuları gündemlerine almalarını engelleme amacıyla kitlelerin dikkatlerini başka noktalar üzerine yoğunlaştırmalarını sağlama ve diğer konuları mümkün olduğunca gözlerden uzak tutma kaygısıyla gerçekleştirilir. Eğitim kurumlarında bu doğrultuda yapılan bir odaklandırma, bu nedenle, öğrencilere belli şeyleri öğretme değil, öğretmeme esasına dayanır. Müfredat, kitlelere benimsetilmek istenen proseslenmiş yargılara odaklanırken, bu yargılar hakkında şüphe doğurabilecek, sunulan önermeleri sorgulamaya yöneltebilecek ve nihayetinde alternatif bir değer sisteminin de mümkün olabileceğini sezdirebilecek konuları mümkün olduğunca dışarıda bırakır. Öğrenci, böylelikle karşılaştırmalar yapabilmek şöyle dursun, (eğer haklarında nefret uyarmak gerekmiyorsa) diğer yaklaşımların varlıklarından haberdar dahi olmaz.

Eğitimin küçük yaştaki insanları siyasi iktidarca önemli görülen konularda istenilen şekilde şartlandırması ise, 'kalıpta presleme' işleminin ikinci bölümüne karşılık gelir. Bu bölüm, insanları, eğitimleri sonrasında karşılaşacakları propaganda (ya da halkla ilişkiler) dünyasına hazırlar. Eğitim ile istenilen formasyona sokulan kitleler, bu yeni dünyada kendilerinden beklenen doktor, mühendis ya da öğretmen gibi rollerini oynamaya, ve daha da önemlisi, belli konularla yüz yüze geldiklerinde şartlandırıldıkları şekilde refleks vermeye yatkın duruma gelirler. Eğitim, bu yönüyle ele alındığında, çocukları sonradan gelecek olana hazırlama adına kullanılan bir şartlandırma aracı durumundadır.¹

Dünyanın farklı yerlerindeki örgün eğitim faaliyetlerine bakıldığında, gerçekleştirilen uygulamaların, değil bireyleri insan olmaktan ileri gelen zayıflıklara karşı korumak, bu gibi zayıflıkları suistimal etmeye odaklandığı görülüyor. Eğitimin, yığınları istenilen kalıplara sokmakta kullanılan politik bir araç haline getirilmesinin daha çok totaliter idarelere mahsus bir durum olduğunun zannedilmesi ise, demokrasilerde de etkin bir şekilde gerçekleştirilen kitlesel endoktrinasyonun göz ardı edilmesine neden oluyor.

Bu küçük dünyaların otoriter bir yapıya sahip olmaları durumunda, Milgram ve Zimbardo deneylerinde gözlenen türden acımasızlıklara şahit olmak nisbeten daha muhtemel hale gelir. Bunun nedeni de, yine, insanlarca kimi kurum ve figürlere yüklenen anlamlar nedeniyle ‘insanın insana eziyet ettiği’ acı hadiselerin sıradanlaşabilecek olmasıdır. Hapishaneler, eğitim kurumları, kültleşmiş organizasyonlar ve ordular, örgütsel yapılarında otoritenin önemli bir yeri olması nedeniyle bu türden küçük dünyaların tipik örnekleridir.

Kore Savaşı esirlerinin komünistleştirilebilmiş olmasında dikkat edilmesi gereken nokta, Çinlilerin Amerikalı askerleri nasıl endoktrine edebilmiş olmalarından ibaret değil. Önceden belli bir şekilde yetiştirilmiş olan kimi askerlerin ülkelerine bağlılık duygularından nasıl uzaklaştırıldıkları, ardından yeni bir anlayışı nasıl benimsedikleri ve herşey sona erdikten sonra tekrar başa dönmelerinin ne derece mümkün olabildiği gibi konular da aynı derecede önemli.

Belli şartlar yerine getirildiğinde (çoğu zaman) eğitim seviyelerinden de bağımsız olarak insanların düşüncelerinin ne denli kolay bir şekilde etki altına alınabileceğini gösteren bir diğer çalışma da, Sorokin ve Boldyreff Deneyi olabilir.

Milgram ve Zimbardo deneylerinin bir diğer önemli özelliği de, gerçek hayatın içerisindeki bu farklı fakültelerde hakim olan kimi örfleri simülasyon ortamına aktarmış olmaları. Bu deneylerde yer alan denekler, kendi çevrelerinde 'aşırılık' olarak nitelendirilecek olan kimi uygulamaların olağan karşılandığı yeni bir ortama giriyor, bu yeni ortamın normlarını (farklı seviyelerde de olsa) içselleştirmeye başlıyor ve hatta, çoğu zaman kayıtsız bir içselleştirmenin de ötesine geçerek söz konusu normlara uyum gösterme gayreti içerisinde oluyorlar.

Amerikan Deniz Kuvvetleri tarafından finanse edilen ve psikoloji profesörü Philip Zimbardo tarafından Stanford Üniversitesi'nde yapılan deneyin asıl odaklandığı nokta, askeri hapishanelerde tutuklular ve gardiyanlar arasındaki ilişkilerdi. Ancak, deney esnasında gerek otoriteye boyun eğme konumundaki insanların sergiledikleri tavırlar, gerekse otorite kurma durumunda olanların başvurdukları uygulamalar, (başlangıç itibariyle böyle bir bağ zorunlu olmasa da) Milgram Deneyi'nin bulgularını teyit etti.

Bu tezin doğrulanması durumunda, insanların kendi davranışlarını sorgulama konusundaki gönülsüzlükleri, menfaatlerinin söz konusu olması ya da cesaretsizlikleri nedeniyle yanlışlara rıza göstermeleri gibi önemsiz görünen kimi gerçekliklerin, diktatörlerin yükselişinde ve delice fikirlerinin taban bulmasında belirleyici olabildiği bir dünyadan söz edilmesi gerektiği ortaya çıkacaktı. Sadist dürtülere sahip olmayan sıradan insanların dahi kaba ve acımasız bir ölüm makinesinin ruhsuz dişlileri gibi kullanılabileceği bir dünya ise, bugüne kadar yürütülen varsayımlar doğrultusunda şekillenen dünya konseptinden epey farklıydı.

Milgram Deneyi, kendilerinden en temel insani ölçülere aykırı şeyler yapmaları istendiğinde insanların çok azının otoriteye karşı gelebildiğini ortaya koymuştu. İnsanların belli bir otoriteden emir almış olmaları durumunda normal şartlar altında yapmayacakları şeyleri yapabiliyor olmaları, herhangi bir otoritenin, elinde bulundurduğu yaptırım gücüne ve kendi normlarını kullanmak istediği kişilere endoktrine etmekteki becerisine bağlı olarak insanları canavarlaştırabileceği anlamına geliyordu. Bu da, sosyal ve politik alanda güç ve kontrol ilişkileri adına cevaplandırılması gereken yeni sorular ortaya çıkarıyordu.

Milgram'ı, otoritenin insan psikolojisi üzerindeki etkisini ölçmeye yönelik bir deney yapmaya yönelten olay, Nazi Almanyası savaş suçlusu Adolf Eichmann'ın yargılanıp asılması oldu. Milgram bu gelişme üzerine, Eichmann'ın bir cani değil de, sadece kendisine verilen emirleri yerine getiren bir asker olabileceği konusunu sorgulamak istedi.

Victor Hugo'nun o dönemde sektörleşmiş olduğu ifade ettiği bu süreçte, çocuklar, ticari birer hammadde durumundadır. Hugo, bu durumu şu cümlelerle ifade ediyor:

Kemalizmin, söz konusu alternatifi ortaya koyabilme adına benimsediği model, o yıllarda kimi Avrupa ülkelerinde yükselişte olan korporatizm oldu. Bu da, ihtimal, kurucu kadronun çöken kapitalist ideolojiye karşı korporatizmin yeni ve muteber bir alternatif sunduğunu, dünyanın da o yöne doğru yol aldığını düşünmelerinden ileri geliyordu.