Endoktrinasyon (4): Hannah Arendt ve 'Kötülüğün Sıradanlığı'

Kaldı ki, Milgram Deneyi, hakkında çıkarsamalarda bulunmaya çalıştığı gerçek dünyadakine nisbeten çok daha fazla empati ve özgür düşüncenin bulunduğu bir ortamda gerçekleşmişti. Öğretmenlere öğrencinin konumunda da olabilecekleri açıkça hissettirilmiş, elektrik verilmenin nasıl bir his olduğunu anlayabilmeleri için kendilerine küçük bir şok dahi uygulanmıştı. Tek taraflı bilgilendirmenin, subjektivitenin ve dehümanizasyonun hakim olduğu gerçek dünyada bu durumun her zaman söz konusu olduğunu söylemek epey zor. Deneklerdeki otorite ve itaat algısı da, çok kısa süreli bir şekillenmenin eseriydi. Uzun süreli bir endoktrinasyon çerçevesinde deneyin kendisinin kutsanması ya da deney yöneticisinin otoritesinin hissettirilmesi söz konusu olmamıştı. Şöyle ki, deneklere ordulardaki karşılıklarına tekabül edecek şekilde (sözgelimi) 'yanlış yapanların ağır bir şekilde cezalandırılmayı hak ettikleri' ya da 'bu tür cezalandırmalarda görev almanın yüce ve onurlu bir davranış olduğu' gibi konularda sistematik bir endoktrinasyon uygulanmamıştı. Bilim adamlarının kararlarının sorgulanamazlığını ima eden ve böylelikle deney yöneticisinin otoritesini pekiştiren türden bir boyun eğdirme de söz konusu olmamıştı. Bütün bunlardan hareketle, Milgram deneyinde, sadece birer cümlelik rica ve uyarılardan oluşan dört aşamalık yönlendirici komutlar verilen deneklerin gerçek dünyadakilere daha yakın türden bir ortama alınmış olmaları durumunda deney sonuçlarının çok daha korkunç bir tablo ortaya koyacağı rahatlıkla söylenebilir.

Küçük Eichmannlar

Hannah Arendt, Adolf Eichmann'ın 1961 yılında infaz edilmesinden iki yıl sonra yayınlanan 'Eichmann Kudüs'te' adlı kitabında, Eichmann'ın yargılanmakta iken hakkındaki suçlamaları reddederek kendisinin sadece bir asker olarak 'işini yaptığını' söylemiş olması üzerine 'Kötülüğün Sıradanlığı' (banality of evil) kavramını ortaya attı. Arendt, Eichmann'ın anti-semitist ya da ırkçı olmamasından ve sadizm de dahil olmak üzere herhangi bir psikolojik sapma göstermemesinden yola çıkarak yaptığı bu kavramsallaştırma ile, 'işi gereği' kendisine verilen emirleri herhangi bir etik sorgulama yapmadan yerine getirmekte bir mahzur görmeyen 'yığınları' kast ediyordu. Buna göre, dünyada kötülük marjinal bir olgu değildi. Arendt'in bu tabiri, aksine, günlük hayat içerisinde kendince yer alan, yaşadıkları toplumdaki hakim değerleri sorgulamayan, eleştirel düşünceden yoksun oldukları için de davranışlarının sonuçlarını değerlendirme ihtiyacı hissetmeyen insanların önemli bir çoğunluğa tekabül ettiklerini ve kötülüğe karşı kayıtsız halleriyle gayriahlaki uygulamalara işlerlik kazandırdıklarını ifade ediyordu.

Arendt'in kelime seçiminden de anlaşılacağı gibi, 'kötülüğün sıradanlığı' ile herhangi bir ideolojiden ziyade insanların vurdumduymazlığı hedefe konuyor, sadece kendi küçük dünyalarını ve küçük maaşlarını düşünen insanların büyük resme olan kayıtsızlıkları dile getiriliyordu.¹ 'Kötülüğün sıradanlığı' kavramı, ortaya atıldığı günden itibaren değerlendirmelere konu oldu. Ancak, Amerikalı endüstriyelleşme karşıtı anarşist düşünür John Zerzan'ın 1995 yılında yazdığı bir makalede Amerika'daki sistemin içinde istihdam edilenleri 'Küçük Eichmannlar' olarak nitelendirmesi ile birlikte, Arendt'in insanların büyük bir çoğunluğunu kast ederek genel bir tespitte bulunma amacıyla kavramsallaştırdığı bu kavrama yeni bir boyut eklenmiş oldu.

'Kavramsallaştırma'dan çok 'isim takma' olarak değerlendirilebilecek olan 'Küçük Eichmannlar' ifadesi, son olarak da, Colorado Üniversitesi profesörü Ward Churchill'in 2003 yılında yayınlanan 'Justice of the Roosting Chickens' adlı kitabında, 11 Eylül saldırılarında ikiz kulelerde hayatını kaybeden teknokratları 'Küçük Eichmannlar' olarak nitelendirmesiyle gündeme geldi. Gerek Zerzan'ın, gerekse Churchill'in ifadeleri elbette eleştirilmeye fazlasıyla müsait. Ancak bu durum, yaşadıkları ülkelerden ve kendilerini bağlı hissettikleri politik ideolojilerden de bağımsız olarak, hemen her yerde küçük Eichmannlar'ın çoğunlukta oldukları gerçeğini değiştirmiyor.

Bütün bunlardan çıkarılması gereken asıl sonuç, yine Milgram Deneyi'nin bulgularında gizli. Hatırlanacak olursa, Stanley Milgram kimi deneylerde denek öğretmenin konumunda küçük bir değişiklik yapmış, denek öğretmenin görevine aynı şekilde devam etmesine karşın düğmelere onun yerine deney yöneticisinin basmasını kararlaştırmıştı. Bu deneylerde, öğrencilere 450 volta kadar elektrik veren deneklerin oranı genel ortalama olan %62'den %92'ye yükselmişti. Çünkü denek öğretmenler, sadece üç kişiden ibaret olan bu yapının bir parçası olmalarına rağmen, elektrik verme işini bizzat kendileri yapmadıkları için psikolojik savunma mekanizmalarını çalıştırarak kendilerini sorumluluktan soyutlamışlar ve yaşananlara itiraz etmeyi gerekli görmemişlerdi. Milgram, deneyle varılan pek çok sonuç arasında bilhassa bunu çok korkunç buluyor. Modern toplumlarda hiçbir zaman tek bir insanın herşeyi yapmadığını, birinin masabaşında çalışırken, bir başkasının tetiği çektiğini ifade eden Milgram, işbölümü ve branşlaşmanın, insanların resmin tamamını görmelerini engellediğine dikkat çekiyor.<sup>2



1</sup> İnsanın, kendisini bir kez garantiye aldıktan sonra, içinde faaliyet gösterdiği yapının başkalarının hayatını ne şekilde etkilediğini göz ardı eden bir yapıya sahip olduğu düşüncesi Milgram Deneyi'nde yapılan çeşitli gözlemlerle de teyit edilmişti. Deney yöneticisi, elektrik vermeye devam etme konusunda kararsızlık yaşayan öğretmenlere 'öğrenciye bir şey olsa dahi kendilerinin sorumlu tutulmayacağı' yönünde bir güvence verdikten sonra deneklerin çoğu elektrik vermeye devam etmişlerdi.

² Winn, Denise. [1983] 2000. The Manipulated Mind: Brainwashing, Conditioning and Indoctrination. Cambridge, Massachusetts: Malor Books. 46-47. 105.