Demokrasi (1): Çoğunluğun Diktatörlüğü

Siyasi geleneğin oluşmasının zaten baştan bir değişim ve etkileşim süreci olarak ele alınabileceği doğru olsa da, bu gerçek, kavramların analiz edilirken öncelikle hangi temel üzerine bina edildiklerinin göz önüne alınması gerektiği gerçeğini yadsımıyor.

İlk olarak Eski Yunan şehir devletlerinde uygulandığı kabul edilen ve (doğrudan ya da temsilciler aracılığıyla) çoğunluğun iktidarı (majority rule) anlamına gelen demokrasi, tarih boyunca zaman zaman kesintilere uğrayarak gelişimini ve değişimini sürdürdü. Eski Yunan demokrasisinde kölelerin ve kadınların oy hakkının olmayışı gibi uygulamalar günümüz demokrasilerince kabul edilemez olarak görülüp artık tartışma konusu dahi edilmese de, demokrasi konusunda genel bir mutabakatın olduğunu söylemek de epey zor. Bu nedenle de, demokrasi, dünyanın farklı yerlerinde, farklı anlayışlar çerçevesinde, gerek sosyalizm, gerekse liberalizm merkezli düşüncelerle eklemlenerek o düşünceler ekseninde yorumlanıyor. Bunun sonucu olarak da, demokrasi (sözgelimi) liberalizmi etkilediği ölçüde, liberalizm de demokrasi üzerinde belirleyicilik kazanabiliyor.

Bütün bu nedenlerden ötürü, demokrasi kavramının değerlendirmesi yapılırken, farklı düşünce dünyalarında oluşan ve şekillenen farklı demokrasilerin değil, demokratik düşünceye temel teşkil eden çıkış noktalarının göz önüne alınması ve demokrasi ile bireysel haklar arasındaki ilişkinin bu temel çıkış noktaları üzerinden analiz edilmesi gerekiyor.

Çoğunluğun İktidarı

Atina demokrasisi, bütün vatandaşların katılımıyla toplanan mecliste (ekklesia) yapılan oylamaların basit çoğunluk esasıyla karara bağlanması prensibine dayanıyordu. Bu anlayış, Yunan şehir devletlerinin ardından uzun süre nadasta kaldı. Ancak aradan asırlar geçtikten sonra, 18. yüzyıl Batı Avrupasında aristokrasi karşıtlarının demokrasi kavramını sahiplenmeleriyle birlikte, (o dönemde artık 'başıboşluk' gibi anarşik bir manada kullanılan) demokrasi, 'aristokrasi karşıtlığı'nı ifade etmeye başladı ve modern dönem boyunca giderek daha fazla 'sivil özgürlükler' ile iç içe geçti. Ancak bu elbette klasik liberal çizgide, sosyal hayatın her alanını kuşatıcı bir özgürlük değildi.

Avrupa demokrasisinin bugünkü haline evrilmesi, klasik liberalizmin daha korumacı bir yapıya bürünmesi ve ardından yeni liberalizm ile demokrasinin evlenmesiyle gerçekleşti. Türkiye'de nitelendirildiği şekliyle sosyal demokrasiye karşılık gelen bu rejim, sosyalist öğeler barındıran bir 'çoğunluk rejimi' idi - ki bu da demokrasi kavramının aslına irca etmesi anlamına geliyordu. Ancak bunun ne derece iyi bir şey olduğu fazlasıyla yoruma açık. Şöyle ki, iktidarın halka ait olması düşüncesi her ne kadar sağlıklı olsa da, demokrasilerde asıl temsil edilen 'halk' değil, 'halkın çoğunluğu' oluyor. İktidarı (tanımı gereği) çoğunluğa veren Atina demokrasisi, böylelikle geniş kitlelerin (haklı ya da haksız) taleplerini iktidara taşımanın yolunu açıyor.

Bu noktada, modern toplumlarda çoğunluğu işçi sınıfının oluşturuyor olmasından hareketle ortaya çıkmış olan 'Sovyet demokrasisi' kavramını hatırlamak gerekli. 'Çoğunluğun iktidarı' olan demokrasinin, çoğunluğunu işçilerin oluşturduğu bir toplumda 'işçi sınıfının iktidarı'na dönüşmesi elbette çok zor değil. Bu durum, demokrasi ile 'proletarya diktatörlüğü' arasındaki çizginin kısalmasını ve daha da önemlisi, demokrasinin proletarya diktatörlüğüne dönüştürülmesinin gerekçelendirilebilmesini sağlıyor. (Zaten Sovyetler Birliği de, vatandaşlarına, dünyadaki en iyi demokrasiye sahip oldukları yönünde propaganda yapıyordu.)

Bu yapı, bireysel haklar adına elbette ciddi bir tehlike teşkil ediyor. Çünkü klasik demokrasi teorisi, çoğunluğun iktidarının, çoğunluğun diktatörlüğüne dönüşmesine fazlasıyla müsait bir yapı öngörüyor ve demokrasiyi çoğunluk içerisinde yer almayanlar adına son derece tehlikeli bir rejim haline getiriyor. Avrupa'daki çoğunluğun böyle bir diktatörlükten değil, çoksesli bir toplumdan yana olması bu tehlikeyi günümüz itibariyle bertaraf etse de, bu durum, demokrasi teorisinin temelindeki bu sorunu ortadan kaldırmıyor. Dahası, bu anlayış çerçevesinde düşünce geleneğini oluşturmuş olan Avrupa'da, çoğunluğun isteği doğrultusunda hiçbir dayatma uygulanmıyor da değil. Örneğin, eşitlik ilkesini 'mutlak eşitlik' olarak algılayan Avrupa'daki çoğunluk, ekonomik eşitlik olmadan gerçek anlamda bir demokrasinin mümkün olmayacağını düşünüyor ve buradan hareketle de, devletin ya Robin Hood'luk yaparak gelir dağılımını eşitlemeye çalışması, ya da temel üretim araçlarına sahip olması gerektiği sonucuna varıyor.

Konunun bu yönü dikkate alındığında, Türkiye'de, 'Demokrasi İstiyoruz!' diye yollarda yıllarca yürüyen ve kollektivizmin doruğa vardığı bir sistemi 'özgürlükler adına' talep eden devrimcilerin akıllarından geçen politik yapının niteliği konusunda daha net bir fikir sahibi olmak mümkün.

Her ne kadar yıllar boyunca demokrasi merkezli zengin bir düşünce geleneği oluşturulmuş olsa da, bütün bu temel kabullerinden ötürü demokrasiyi zengin bir ideolojiden ziyade, içini çoğunluğun değer yargılarının doldurduğu boş bir kaba benzetmek çok daha yerinde olur.

DEMOKRASİ YAZI DİZİSİ

Demokrasi (1): Çoğunluğun Diktatörlüğü
Demokrasi (2): Temsili Demokrasi Yalanı
Demokrasi (3): Demokrasi, Ortalama Adam ve Propaganda
Demokrasi (4): Refleksivite
Demokrasi (5): Türkiye’de Demokrasi
Demokrasi (6): Sonuç